بهروز حیاتبخش: موفقیت تحصیلی فرزندان یکی از مهمترین دغدغههای خانوادههاست، اما تلاش برای پیشرفت آنان همیشه به نتیجه مطلوب منجر نمیشود؛ بهویژه زمانی که والدین برای ایجاد انگیزه، فرزند خود را با خواهر و برادر، همکلاسی، دوست یا فرزندان دیگران مقایسه میکنند؛ رفتاری که به گفته یک مشاور تحصیلی میتواند اعتمادبهنفس، انگیزه یادگیری و حتی روابط میان فرزندان را تحتتأثیر قرار دهد.
رضا کیانپور، عضو هیئتمدیره مؤسسه افقسازان در گفتوگو با خبرنگار سپهرپیام با تأکید بر اینکه مقایسه فرزندان روش مناسبی برای ایجاد انگیزه تحصیلی نیست، گفت: هر کودک و نوجوان از نظر تواناییهای شناختی، استعدادها، علایق، ویژگیهای شخصیتی، سرعت یادگیری و شرایط فردی با دیگران متفاوت است و حتی فرزندان یک خانواده نیز الزاماً ظرفیتها و علایق یکسانی ندارند.
وی افزود: مقایسه زمانی اتفاق میافتد که عملکرد یک فرزند به معیار ارزیابی فرزند دیگر تبدیل شود؛ در چنین شرایطی، کودک یا نوجوان بهجای تمرکز بر مسیر رشد و پیشرفت خود، دائماً عملکردش را در نسبت با دیگران میسنجد.
انگیزهای که دوام نمیآورد
کیانپور با بیان اینکه مقایسه ممکن است در کوتاهمدت موجب افزایش تلاش برخی دانشآموزان شود، اظهار کرد: این نوع انگیزه معمولاً پایدار و سازنده نیست. اگر فرزند تنها بهدلیل ترس از سرزنش یا برای اثبات برتری خود نسبت به فرد دیگری درس بخواند، انگیزه او بیرونی خواهد بود.
دبیر و مشاور تحصیلی مدارس برتر استان تهران ادامه داد: هدف مطلوب این است که دانشآموز بهتدریج مسئولیت یادگیری خود را بپذیرد و برای ارتقای تواناییهای شخصیاش تلاش کند؛ بنابراین والدین باید بهجای ایجاد رقابت میان فرزندان، انگیزه پیشرفت فردی را در آنان تقویت کنند.
این مشاور تحصیلی یکی از پیامدهای مهم مقایسه مستمر را تضعیف اعتمادبهنفس تحصیلی دانست و گفت: هنگامی که فرزند بهطور مکرر با فردی مقایسه میشود که عملکرد تحصیلی بهتری دارد، ممکن است به این نتیجه برسد که اساساً توانایی لازم برای موفقیت را ندارد.
به گفته وی، تداوم چنین نگرشی میتواند به کاهش مشارکت در فعالیتهای درسی، ترس از امتحان، اجتناب از پذیرش مسئولیتهای تحصیلی و در نهایت بیانگیزگی منجر شود.
کیانپور تأکید کرد: والدین نباید تنها نتیجه نهایی را ببینند؛ میزان تلاش، استمرار و پیشرفتی که فرزند نسبت به گذشته خود داشته نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
رقابت ناسالم میان خواهر و برادرها
وی درباره پیامدهای مقایسه میان فرزندان یک خانواده نیز گفت: مقایسه خواهر و برادرها میتواند زمینه رقابت ناسالم و احساس نارضایتی را فراهم کند. اگر یکی از فرزندان دائماً با عناوینی مانند «باهوشتر، «موفقتر یا «درسخوانتر معرفی شود، ممکن است فرزند دیگر احساس کند جایگاه پایینتری در خانواده دارد.
کیانپور افزود: این مسئله تنها به فرزندی که عملکرد تحصیلی پایینتری دارد آسیب نمیرساند؛ فرزندی که همواره بهعنوان الگوی موفق معرفی میشود نیز ممکن است تحت فشار قرار گیرد و تصور کند همیشه باید بهترین عملکرد را داشته باشد.
وی خاطرنشان کرد: بنابراین مقایسه میتواند هم اعتمادبهنفس یک فرزند را کاهش دهد و هم فشار روانی مضاعفی بر فرزند دیگر وارد کند.
نمره، تنها معیار موفقیت نیست
این مشاور تحصیلی یکی دیگر از اشتباهات رایج برخی خانوادهها را سنجش موفقیت فرزندان صرفاً براساس نمره و رتبه عنوان کرد و گفت: نمره و عملکرد تحصیلی اهمیت دارند و نباید نادیده گرفته شوند، اما نمره نباید تنها معیار ارزشگذاری فرزند باشد.
وی افزود: هدف آموزش صرفاً کسب نمره بالا نیست؛ یادگیری، مسئولیتپذیری، پشتکار، توانایی حل مسئله، مدیریت زمان و شکلگیری عادتهای صحیح مطالعه نیز از دستاوردهای مهم دوران تحصیل هستند.
کیانپور تصریح کرد: ممکن است دانشآموزی در یک درس عملکرد متوسطی داشته باشد، اما در حوزه دیگری از استعداد قابل توجهی برخوردار باشد؛ وظیفه خانواده این است که ظرفیتهای مختلف فرزند را بشناسد و برای رشد آنها زمینه فراهم کند.
وی همچنین از والدین خواست درباره نمرات و عملکرد تحصیلی فرزندان خود در جمعهای خانوادگی با احتیاط رفتار کنند و گفت: مقایسه کردن فرزند در حضور دیگران ممکن است احساس شرمندگی ایجاد کرده و اعتمادبهنفس او را کاهش دهد.
فرزند را با گذشته خودش مقایسه کنید
کیانپور بهترین شیوه ارزیابی را مقایسه عملکرد کنونی فرزند با عملکرد گذشته خودش دانست و اظهار کرد: اگر دانشآموز احساس کند هر میزان تلاش او در نهایت با فرد دیگری مقایسه خواهد شد، ممکن است بهتدریج انگیزهاش را از دست بدهد.
وی افزود: گاهی این ذهنیت در فرزند شکل میگیرد که «من هرگز به اندازه او موفق نمیشوم و همین برداشت میتواند باعث کاهش تلاش شود؛ بنابراین ایجاد احساس توانمندی و توجه به پیشرفتهای فردی، نقش مهمی در حفظ انگیزه تحصیلی دارد.
این مشاور تحصیلی درباره هدفگذاری برای دانشآموزان نیز گفت: والدین میتوانند در تعیین هدف به فرزند کمک کنند، اما اهداف باید واقعبینانه و متناسب با تواناییها و شرایط او باشند. تجربه دستیابی به اهداف کوچک میتواند زمینه موفقیت در اهداف بزرگتر را فراهم کند.
اگر قبلاً مقایسه کردهایم چه کنیم؟
کیانپور در پاسخ به این پرسش که والدینی که پیش از این فرزند خود را با دیگران مقایسه کردهاند چگونه باید رفتارشان را اصلاح کنند، گفت: میتوانند صادقانه با فرزند خود گفتوگو و اذعان کنند که ممکن است در گذشته او را با دیگران مقایسه کرده باشند و این شیوه درستی نبوده است.
وی ادامه داد: والدین میتوانند به فرزند اطمینان دهند که از این پس بیشتر به تواناییها و پیشرفتهای خود او توجه خواهند کرد، اما مهمتر از بیان این جملات، استمرار در رفتار صحیح است. فرزند باید در عمل ببیند که تلاشهایش مستقل از عملکرد دیگران دیده میشود.
این مشاور تحصیلی تأکید کرد: هر فرزند مسیر تحصیلی منحصربهفردی دارد و قرار نیست همه کودکان و نوجوانان عملکردی مشابه داشته باشند. اگر خانواده بهدنبال موفقیت واقعی فرزند است، باید بهجای مقایسه، بر سه محور «شناخت تواناییها شناسایی نقاط ضعف و حمایت از فرآیند پیشرفت تمرکز کند.
کیانپور در پایان گفت: مقایسه تحصیلی، حتی اگر با نیت تشویق و دلسوزی انجام شود، میتواند بر انگیزه، اعتمادبهنفس و روابط خانوادگی اثر نامطلوب بگذارد. خانواده با پرهیز از مقایسه، توجه به تلاش و پیشرفت، تعیین اهداف واقعبینانه و ایجاد محیطی امن و حمایتگر میتواند زمینه رشد تحصیلی و شخصیتی فرزند را فراهم کند.
وی تأکید کرد: فرزند ما قرار نیست شبیه فرزند دیگری باشد؛ وظیفه ما این است که به او کمک کنیم تواناییهای خود را بشناسد و به بهترین نسخه از خودش تبدیل شود