افت تحصیلی فرزندان با فشار بیشتر درمان نمی‌شود

بهروز حیات‌بخش: یک مشاور تحصیلی با تأکید بر اینکه افت تحصیلی همیشه نشانه تنبلی یا بی‌مسئولیتی دانش‌آموز نیست، گفت: والدین پیش از افزایش فشار درسی باید علت کاهش عملکرد فرزند خود را شناسایی کنند؛ چراکه سرزنش، مقایسه، برنامه‌های فشرده و وابسته‌کردن ارزش فرزند به نمره، ممکن است مسئله را عمیق‌تر کند.

افت تحصیلی یکی از موضوعاتی است که بسیاری از خانواده‌ها در مقطعی از دوران تحصیل فرزندان خود با آن روبه‌رو می‌شوند. کاهش نمرات، بی‌علاقگی به درس، انجام ندادن تکالیف، افت تمرکز یا بی‌میلی نسبت به مدرسه می‌تواند والدین را نگران کند و در چنین شرایطی، نخستین واکنش برخی خانواده‌ها افزایش فشار برای درس خواندن است؛ غافل از اینکه فشار بیش از اندازه گاهی نه‌تنها مشکل را حل نمی‌کند، بلکه می‌تواند آن را عمیق‌تر کند.

در همین زمینه، رضا کیان‌پور، عضو هیئت‌مدیره مؤسسه افق‌سازان و دبیر و مشاور تحصیلی مدارس برتر استان تهران در گفت‌وگو با خبرنگار سپهرپیام اظهار کرد: افت تحصیلی همیشه نشانه تنبلی یا بی‌مسئولیتی فرزند نیست و پشت کاهش عملکرد تحصیلی ممکن است دلایل مختلفی وجود داشته باشد؛ از ضعف در یک درس و روش مطالعه نامناسب گرفته تا اضطراب، خستگی، تغییرات دوران رشد، مشکلات ارتباطی یا کاهش انگیزه. بنابراین پیش از هرگونه قضاوت، باید علت اصلی مشکل را شناخت.

وی افزود: نمره پایین به‌تنهایی نمی‌تواند شخصیت یا توانایی یک فرزند را تعریف کند. ممکن است دانش‌آموزی در یک درس ضعیف باشد اما در زمینه‌ای دیگر استعداد بسیار خوبی داشته باشد. همچنین گاهی افت تحصیلی موقتی است و با اصلاح روش مطالعه یا ایجاد شرایط مناسب، عملکرد فرزند دوباره بهبود پیدا می‌کند.

کیان‌پور ادامه داد: یکی از مهم‌ترین وظایف والدین این است که میان افت تحصیلی و ضعف توانایی تفاوت قائل شوند و یک دوره ناموفق را به برچسبی دائمی درباره فرزند تبدیل نکنند.

وی یکی از مهم‌ترین اشتباهات والدین در مواجهه با افت تحصیلی را مقایسه فرزند با دیگران عنوان کرد و گفت: مقایسه مداوم می‌تواند این احساس را در فرزند ایجاد کند که به اندازه کافی خوب نیست. بهتر است به جای مقایسه او با دیگران، میزان پیشرفت فرزند نسبت به گذشته خودش بررسی شود.

این مشاور تحصیلی، سرزنش، تحقیر و برچسب‌زدن هنگام مشاهده نمره پایین را از دیگر اشتباهات خانواده‌ها دانست و تصریح کرد: چنین جملاتی مشکل درسی را حل نمی‌کند و ممکن است اعتمادبه‌نفس فرزند را نیز کاهش دهد. اگر انتقادی وجود دارد، باید متوجه رفتار یا مسئله مشخص باشد، نه شخصیت فرزند.

کیان‌پور خاطرنشان کرد: والدین باید تلاش، پشتکار، مسئولیت‌پذیری و پیشرفت فرزند را نیز ببینند؛ زیرا هدف آموزش صرفاً گرفتن نمره بالا نیست، بلکه ایجاد مهارت یادگیری و تفکر است. ممکن است فرزند مطالب پایه را به‌خوبی یاد نگرفته باشد، روش مطالعه مناسبی نداشته باشد، از یک درس بترسد، نتواند تمرکز کند یا به دلیل فشارهای مختلف، انگیزه خود را از دست داده باشد.

وی خطاب به والدین گفت: پیش از قضاوت باید از خود بپرسند «چه چیزی باعث شده درس خواندن برای فرزند ما سخت شود؟»

وی یادآور شد: اگر عملکرد تحصیلی فرزند به‌طور ناگهانی کاهش پیدا کرده است، باید به دنبال دلیل آن بود. تغییر رفتار، بی‌حوصلگی، کاهش علاقه به مدرسه، گوشه‌گیری یا اضطراب می‌تواند نشانه‌ای باشد که فرزند به حمایت بیشتری نیاز دارد.

کیان‌پور افزود: گفت‌وگو با فرزند، معلم و در صورت نیاز مشاور مدرسه می‌تواند به شناسایی علت کمک کند. برخی والدین پس از مشاهده افت تحصیلی، برنامه‌ای بسیار فشرده برای فرزند خود تنظیم می‌کنند؛ ساعت‌های طولانی مطالعه، کلاس‌های متعدد و حذف کامل تفریح از جمله این اقدامات است.

وی اظهار کرد: این روش ممکن است در کوتاه‌مدت ظاهراً مفید به نظر برسد، اما اگر با توان و شرایط فرزند هماهنگ نباشد، می‌تواند موجب خستگی و دلزدگی شود.

کیان‌پور تأکید کرد: برنامه درسی باید واقع‌بینانه، قابل اجرا و همراه با زمان کافی برای استراحت و تفریح باشد. همچنین کلاس تقویتی همیشه راه‌حل افت تحصیلی نیست و اگر مشخص نباشد مشکل دقیقاً چیست، اضافه کردن کلاس‌های بیشتر ممکن است فقط فشار وارد بر فرزند را افزایش دهد.

وی افزود: ابتدا باید مشخص شود فرزند دقیقاً در چه زمینه‌ای به کمک نیاز دارد و سپس متناسب با همان نیاز، راهکار مناسب انتخاب شود.

این مشاور تحصیلی یکی دیگر از اشتباهات خانواده‌ها را انجام تکالیف به جای فرزند عنوان کرد و گفت: کمک به فرزند با انجام دادن مسئولیت‌های او تفاوت دارد. والدین می‌توانند توضیح دهند، راهنمایی کنند و شرایط مناسب مطالعه را فراهم آورند، اما نباید دائماً تکالیف را به جای فرزند انجام دهند. هدف این است که دانش‌آموز به‌تدریج مسئولیت تحصیل خود را بپذیرد.

وی نادیده گرفتن استراحت و تفریح را نیز از عوامل مؤثر در تشدید مشکلات تحصیلی دانست و افزود: مغز برای یادگیری به استراحت نیاز دارد و حذف کامل بازی، ورزش، ارتباط با دوستان و فعالیت‌های مورد علاقه لزوماً باعث افزایش کیفیت مطالعه نمی‌شود.

کیان‌پور گفت: فرزند به یک برنامه متعادل نیاز دارد؛ برنامه‌ای که در آن درس، خواب کافی، تفریح و فعالیت‌های مورد علاقه در کنار یکدیگر قرار بگیرند.

وی در ادامه درباره نحوه گفت‌وگوی والدین با فرزند در زمان افت تحصیلی اظهار کرد: نحوه شروع گفت‌وگو بسیار مهم است. بهتر است والدین زمانی را انتخاب کنند که هم خودشان و هم فرزند آرام باشند. در چنین گفت‌وگویی هدف نباید بازخواست فرزند باشد، بلکه باید فرصتی برای شنیدن حرف‌های او فراهم شود.

وی افزود: والدین در گام نخست علت افت تحصیلی را شناسایی کنند، سپس اهداف کوچک و قابل دستیابی تعیین کنند، به جای مقایسه با دیگران پیشرفت فرزند نسبت به گذشته خودش را مورد توجه قرار دهند، محیط مناسبی برای مطالعه فراهم کنند و تلاش فرزند را ببینند و صرفاً نتیجه را ارزیابی نکنند.

کیان‌پور خاطرنشان کرد: والدین باید خواب، تغذیه، استراحت و فعالیت بدنی فرزند را جدی بگیرند و در صورت ادامه‌دار بودن افت تحصیلی، از معلم یا مشاور کمک بگیرند.

وی افزود: اگر افت تحصیلی شدید و طولانی شود یا با تغییرات قابل توجه در رفتار، بی‌علاقگی شدید به مدرسه، انزوا، اضطراب زیاد یا مشکلات دیگر همراه باشد، بهتر است خانواده موضوع را جدی‌تر پیگیری کرده و از معلم، مشاور یا متخصص مربوط کمک بگیرد.

این مشاور تحصیلی تأکید کرد: هدف از کمک گرفتن، برچسب‌زدن به فرزند نیست، بلکه پیدا کردن راهی برای شناخت مشکل و حمایت بهتر از اوست. فرزند موفق فقط فرزندی با نمره بالا نیست. موفقیت تحصیلی اهمیت دارد، اما نباید تمام هویت و ارزش فرزند به کارنامه او وابسته شود.

وی ادامه داد: فرزندی که مسئولیت‌پذیر، بااعتمادبه‌نفس، پرتلاش، خلاق و علاقه‌مند به یادگیری است، سرمایه‌ای ارزشمند برای آینده خواهد بود.

کیان‌پور گفت: والدین باید به فرزند خود بیاموزند که شکست یا نمره پایین پایان راه نیست و هر اشتباه می‌تواند فرصتی برای شناخت نقاط ضعف، اصلاح روش‌ها و آغاز دوباره باشد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: افت تحصیلی فرزند بیش از آنکه نیازمند فشار باشد، نیازمند شناخت، صبوری و همراهی است. والدین می‌توانند با ایجاد محیطی امن و حمایتگر به فرزند کمک کنند تا بدون ترس از قضاوت، مشکلات خود را بیان کرده و برای حل آن‌ها قدم بردارد.

کیان‌پور افزود: گاهی همین تغییر کوچک در نوع نگاه والدین می‌تواند آغاز یک تغییر بزرگ در مسیر تحصیلی و شخصیتی فرزند باشد.