ایران در آستانه سالمندی؛ افزایش تجرد و آشیانه‌های خالی، سالمندان تنها را بیشتر می‌کند

عضو هیئت‌علمی دانشگاه علامه طباطبایی با بیان اینکه حدود 9 درصد جمعیت ایران را افراد بالای 65 سال تشکیل می‌دهند، گفت: کشور در مرحله ورود به دوران سالمندی جمعیت قرار گرفته است و اگر روند کاهش جمعیت و فرزندآوری ادامه پیدا کند، سهم سالمندان به‌طور مستمر افزایش خواهد یافت؛ روندی که هم‌زمان با افزایش تجرد، بی‌فرزندی و شکل‌گیری خانوارهای تک‌نفره می‌تواند مسئله «سالمندان تنها» را به یکی از چالش‌های مهم اجتماعی آینده تبدیل کند.

دکتر محمود مشفق با اشاره به شاخص‌های جمعیتی سالمندی اظهار کرد: یکی از معیارهای اصلی سنجش سالمندی، سهم افراد بالای 65 سال از کل جمعیت است و اکنون حدود 9 درصد جمعیت ایران در این گروه سنی قرار دارند.

وی افزود: زمانی که سهم سالمندان یک جامعه به 14 تا 21 درصد برسد، آن جامعه وارد مرحله «سالمندی» شده است و اگر این رقم از 21 درصد عبور کند، جامعه «فوق‌سالمند» محسوب می‌شود؛ به این معنا که بیش از یک‌پنجم جمعیت را سالمندان تشکیل خواهند داد.

سالمندی جمعیت فقط افزایش تعداد سالمندان نیست

این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت حفظ توازن سنی جامعه گفت: سالمندی جمعیت با سالمندی فردی تفاوت دارد. جامعه برای اداره امور، تولید و حمایت از جمعیت سالمند به نیروی کار نیاز دارد و اگر سهم جوانان و جمعیت فعال کاهش پیدا کند، این توازن برهم می‌خورد و جامعه با چالش‌های جدی اقتصادی مواجه می‌شود.

مشفق با اشاره به افزایش تعداد سالمندان تنها در کشور اظهار کرد: این پدیده تنها یک علت ندارد و مجموعه‌ای از عوامل جمعیتی و تحولات خانواده در شکل‌گیری آن مؤثر است.

وی یکی از دلایل مهم این وضعیت را تفاوت مرگ‌ومیر میان زنان و مردان دانست و افزود: مردان معمولاً زودتر از زنان فوت می‌کنند و به همین دلیل بخش قابل‌توجهی از سالمندان تنها را زنانی تشکیل می‌دهند که همسر خود را از دست داده‌اند.

به گفته وی، پایین‌تر بودن امید به زندگی مردان به دلایل مختلف اقتصادی و اجتماعی، در کنار فاصله سنی رایج میان زوجین ـ که در بسیاری از ازدواج‌ها مرد پنج تا 10 سال از همسر خود بزرگ‌تر است ـ موجب می‌شود احتمال بیوه‌شدن زنان در دوران سالمندی بیشتر باشد.

بی‌فرزندی و «آشیانه خالی» در حال گسترش است

عضو هیئت‌علمی دانشگاه علامه طباطبایی یکی دیگر از عوامل افزایش سالمندان تنها را بی‌فرزندی و پدیده «آشیانه خالی» عنوان کرد و گفت: بخشی از این وضعیت به افزایش بی‌فرزندی مطلق، یعنی تمایل نداشتن برخی افراد به فرزندآوری، بازمی‌گردد و بخشی دیگر نتیجه خروج فرزندان از خانه و مستقل‌شدن آن‌هاست.

وی ادامه داد: افزایش طلاق نیز عامل مهم دیگری است. در برخی کشورهای اروپایی مانند سوئد، 40 تا 50 درصد خانوارها تک‌نفره هستند که این وضعیت تا حد زیادی با طلاق بالا و همچنین تجرد قطعی، یعنی افرادی که اساساً ازدواج نمی‌کنند، ارتباط دارد.

مشفق افزود: بنابراین افزایش طلاق، گسترش تجرد قطعی و بی‌فرزندی را باید از عوامل مهم افزایش جمعیت سالمندان تنها در آینده دانست.

چرا تجرد قطعی در ایران افزایش یافته است؟

این استاد دانشگاه درباره علل افزایش تجرد قطعی در ایران گفت: یکی از عوامل کلیدی، برهم خوردن آن چیزی است که در مطالعات جمعیتی از آن با عنوان «تعادل بازار ازدواج» یاد می‌شود؛ یعنی تناسب میان تعداد زنان و مردانی که در سن و موقعیت ازدواج قرار دارند.

وی توضیح داد: این تعادل در دهه‌های 70 و 80 شمسی با اختلال‌هایی مواجه شد و در نتیجه، بخشی از افراد فرصت‌های محدودتری برای انتخاب همسر پیدا کردند.

مشفق عامل دیگر را تحولات جامعه‌شناختی و گسترش فردگرایی دانست و گفت: امروز تمایل به زندگی مستقل افزایش یافته و بسیاری از زنان و دختران، موفقیت‌های تحصیلی، شغلی و اقتصادی را در اولویت قرار می‌دهند؛ در نتیجه ممکن است در دوره‌ای که فرصت‌های بیشتری برای ازدواج وجود دارد، تمرکز اصلی آنان بر پیشرفت‌های فردی باشد.

وی با اشاره به تأثیر سن بر احتمال ازدواج ادامه داد: شانس ازدواج برای دختران معمولاً از 18 سالگی آغاز می‌شود و تا حدود 30 تا 35 سالگی در سطح بالایی قرار دارد و برای پسران نیز این بازه تقریباً بین 20 تا 40 سالگی است.

به گفته این استاد دانشگاه، پس از این سنین احتمال ازدواج کاهش می‌یابد و تجرد به‌تدریج می‌تواند به یک عادت و سبک زندگی تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که طولانی‌شدن دوره تجرد هم تمایل فرد به ازدواج را کاهش می‌دهد و هم یافتن شریک مناسب را دشوارتر می‌کند.

تجرد قطعی؛ سبک زندگی یا مسئله اجتماعی؟

مشفق در پاسخ به این پرسش که آیا تجرد قطعی را باید یک آسیب اجتماعی دانست یا بخشی از سبک زندگی مدرن، اظهار کرد: از منظر پیامدهای اجتماعی، این پدیده می‌تواند آسیب‌زا باشد، زیرا انسان موجودی اجتماعی است و بخش مهمی از این ویژگی در تشکیل خانواده و ایجاد شبکه روابط انسانی معنا پیدا می‌کند.

وی خانواده را مهم‌ترین شبکه ارتباطی انسان دانست و افزود: وقتی ازدواج شکل نگیرد، شبکه روابط خانوادگی که هسته اولیه آن رابطه زن و شوهر است نیز ایجاد نمی‌شود و در ادامه، بسیاری از روابط خویشاوندی وابسته به آن شکل نمی‌گیرد.

این عضو هیئت‌علمی دانشگاه علامه طباطبایی تصریح کرد: تأکید بر اهمیت خانواده به معنای مخالفت با مدرنیته نیست؛ حتی در بسیاری از کشورهای غربی نیز بخش قابل‌توجهی از سیاست‌های حمایتی بر حفظ و تقویت نهاد خانواده متمرکز است.

وی ادامه داد: تجرد می‌تواند افراد را از بخشی از حمایت‌های خانوادگی محروم کند، درحالی‌که خانواده کارکردهایی مهم مانند تأمین معاش، انتقال فرهنگ و ارزش‌ها و ایجاد شبکه حمایت اجتماعی بر عهده دارد. هرگاه این نهاد تحت فشار قرار گیرد، این کارکردها نیز با مشکل مواجه می‌شوند.

افزایش سالمندان تنها، هزینه مراقبت را به دولت منتقل می‌کند

مشفق درباره پیامدهای افزایش سالمندان مجرد و تنها بر ساختار اجتماعی کشور گفت: در شرایطی که خانواده وجود نداشته باشد یا قادر به ایفای نقش مراقبتی خود نباشد، بخشی از مسئولیت‌هایی که پیش‌تر خانواده بر عهده داشت به دولت، نهادهای عمومی و سازمان‌های مردم‌نهاد منتقل می‌شود.

وی افزود: در چنین وضعیتی هزینه نگهداری و مراقبت از سالمندان افزایش پیدا می‌کند و نیاز به مراکزی مانند خانه‌های سالمندان نیز بیشتر خواهد شد.

این استاد دانشگاه فقدان حمایت عاطفی و اجتماعی را از دیگر چالش‌های سالمندان تنها دانست و اظهار کرد: افرادی که از شبکه روابط خویشاوندی و حمایت عاطفی محروم هستند، آسیب‌پذیری بیشتری دارند و تنهایی می‌تواند با مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی، احساس انزوا و حتی گرایش به مصرف مواد مخدر و الکل همراه شود.

وی همچنین گفت: شیوع بیماری‌های مزمن و مشکلات شناختی نیز می‌تواند در میان این گروه افزایش پیدا کند.

مشفق با تأکید بر اهمیت نشاط اجتماعی در دوران سالمندی افزود: یکی از مؤلفه‌های مؤثر در حفظ توانایی‌های شناختی سالمندان، داشتن شبکه روابط اجتماعی فعال است. هرچه ارتباطات اجتماعی کاهش یابد، امکان تحلیل رفتن تدریجی توانایی‌های شناختی نیز بیشتر می‌شود و این مسئله پیامدهای روان‌شناختی و اجتماعی متعددی به همراه دارد.

سند ملی سالمندی از روی کاغذ به اجرا برسد

این عضو هیئت‌علمی دانشگاه علامه طباطبایی درباره سیاست‌های مورد نیاز برای مواجهه با روند سالمندی جمعیت گفت: یکی از اقدامات ضروری، اجرایی‌کردن «سند ملی سالمندی» است که اهداف مشخصی ازجمله ایجاد محیط‌های دوستدار سالمند در ابعاد فیزیکی، اجتماعی و روانی دارد.

وی تأسیس نهادهای مراقبتی و آموزش سالمندان را نیز ضروری دانست و افزود: سالمندان باید آموزش ببینند که چگونه از خود مراقبت کنند و روابط اجتماعی خود را فعال نگه دارند.

مشفق با اشاره به تجربه دیگر کشورها گفت: اکنون در بیش از 50 کشور جهان مراکز آموزشی ویژه‌ای با عنوان «دانشگاه‌های سالمندی» فعالیت دارند که در آن‌ها افراد پس از بازنشستگی آموزش می‌بینند تا مهارت‌های خودمراقبتی و حفظ ارتباطات اجتماعی را تقویت کنند.

وی در پایان تأکید کرد: سیاست‌گذاری در ایران باید از هم‌اکنون به‌گونه‌ای انجام شود که جامعه برای ورود به مراحل پیشرفته سالمندی آماده باشد؛ زیرا مواجهه با سالمندی تنها به معنای افزایش خدمات درمانی یا مراقبتی نیست، بلکه کشور باید از نظر اقتصادی، اجتماعی، شهری و خانوادگی خود را با اقتضائات یک جامعه سالمند تطبیق دهد.